Huyền diệu ảnh phản chiếu
Dựa vào quy luật của sự phản chiếu khi mà một vật đứng trước
một vật khác có bề mặt trơn nhẵn, hình ảnh của nó sẽ được in vào vật ấy. Từ
lâu, các nghệ sỹ nhiếp ảnh đã tạo được những bức ảnh hết sức ấn tượng, gọi là ảnh
phản chiếu hay ảnh đảo ngược. Ngoài việc ghi lại hình dạng của sự vật, còn có
thể biến nó từ một hình ảnh đơn sơ, mộc mạc thành một hình ảnh lung linh, kỳ
thú, thậm chí trừu tượng, bí ẩn nhờ sự huyền diệu của ánh sáng và khúc xạ.
Hàng ngày, chúng ta gặp rất nhiều hình ảnh phản chiếu và có
thể dễ dàng chụp lại chúng thông qua những bề mặt nhẵn bóng cho sự phản chiếu
như vũng nước, mặt hồ, cửa kính, gương soi, sành sứ… Một thế lợi của ảnh phản
chiếu là có thể thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc trong cả môi trường tự nhiên lẫn
nhân tạo. Đối tượng cũng phong phú, tùy ý, có thể chỉ là một cọng lau, chiếc
lá, con chim đứng trên mặt nước và cũng có thể là một cảnh tượng to lớn như núi
non, bầu trời, thành phố, xe cộ, người qua lại trên đường… Khi vào ảnh, tất cả
chúng dù vốn đẹp hay xấu, mạnh hay yếu đều trở nên hoàn mỹ, tráng kiện.
Tuy nhiên, ảnh phản chiếu đòi hỏi tính sáng tạo và sự đầu tư
kỹ thuật rất cao, và là một thể loại khó nhất trong các thể loại nhiếp ảnh.
Khác với ảnh thường, ở đây người nghệ sỹ phải sáng tạo hình ảnh ở tư thế lộn
ngược. Lấy được bao nhiêu cảnh vật phản chiếu, bao nhiêu màu sắc hay vẻ sinh động
cho tác phẩm là hoàn toàn tùy thuộc vào bàn tay của người bấm máy. Thường phong
cảnh tự nhiên bao giờ cũng là cái dễ thể hiện nhất, và là nơi đầu tiên người ta
nghĩ đến khi chụp ảnh này. Ở cảnh thiên nhiên, nhiều khi không cần thủ pháp, chỉ
cần tìm một góc độ nào đó để cảnh vật có thể phản chiếu xuống nước hoặc bề mặt
kính với đường nét trong sáng là đủ bởi chính sự hùng vĩ, trữ tình của thiên
nhiên đã cho tác phẩm sự thành công nhất định. Với cảnh tĩnh vật, phố phường,
nhà cửa, thì cần đòi hỏi họ phải thấy được cái lạ, cái mới mẻ trong những hình ảnh
quen thuộc lộn ngược bởi cảnh vật phố phường thường ảm đạm, chật hẹp và lộn xộn.
Không chỉ vậy, ảnh phản chiếu còn phụ thuộc rất nhiều vào yếu
tố thời tiết gồm sự biến thiên của ánh sáng, sự rung động do gió, động đất, xe
cộ đối với mặt nước, thành kính ảnh hưởng đến nội dung và chất lượng hình ảnh.
Chỉ cần nắng xiên một chút, gắt hay nhẹ là trên tác phẩm sẽ có màu sắc, độ sáng
tối, bóng đổ khác nhau. Chỉ cần gió mạnh một chút, nước sóng sánh hơn bình thường
thì trên tác phẩm sẽ xuất hiện các gợn sóng khiến ảnh bị mờ, mất chi tiết. Vì vậy,
nhiều người thường chọn các thời điểm êm ái trong ngày để chụp ảnh như buổi sớm
hay hoàng hôn, lúc ít gió, mặt nước tĩnh lặng, trời trong, có nhiều màu sắc ấm
nóng được phản chiếu trong làn nước. Cũng có người lại chọn lúc sóng đánh nhẹ,
hoặc có sương khói, mưa bụi khiến mặt nước xao động đem lại sự mông lung, kỳ
bí. Và để làm nước xô dịch, ngoài gió họ có thể chủ động liệng một viên sỏi vào
những điểm cần thiết trên mặt hồ. Thế nhưng, điều quan trọng nhất ở ảnh phản
chiếu lại là sự đối xứng và tính chuyện.
Sự đối xứng là một đặc tính quan trọng của sự phản chiếu.
Người nghệ sỹ phải làm sao để mỗi bức ảnh là một tác phẩm điêu khắc tuyệt vời bằng
ánh sáng, điểm nào cũng cân đối, hài hòa. Thông thường khi chụp, người ta hay đặt
đường chân trời nằm ở giữa khung hình nhằm tạo sự cân xứng, cũng có khi đặt nó ở
một phần ba phía trên để lấy được nhiều cảnh phản chiếu từ bầu trời xuống hoặc chụp từ góc thấp một phần ba phía
dưới cho không gian sâu và dàn trải hơn.
Mỗi bức ảnh còn giàu thông điệp, về một câu chuyện hay một sự
kiện trọng đại, và sự phản chiếu là một cách để tác giả tăng độ quan trọng hay
vẻ thơ mộng của câu chuyện lên nữa nhờ sự in bóng hay khúc xạ nhiều lần sự kiện
đó. Vì thế, không chỉ người nghệ sỹ khi sáng tác cần có sự mường tượng tinh tế,
mà người xem cũng phải giàu tư duy mới thấy được vẻ đẹp sâu kín.
Mọi người thường chọn nước làm vật dụng chiếu khi sáng tác ảnh
phong cảnh. Bởi nước luôn đem lại một hiệu quả tuyệt diệu. Nước lặng cho hình ảnh
cụ thể, chi tiết và hoàn chỉnh trong khi nước động lại cho hình ảnh trừu tượng,
đa dạng nhờ sóng gió làm méo mó hoặc đan xen các hình với nhau.
Người ta thường
sáng tác ảnh về cảnh sông hồ, dùng mặt hồ như một tấm gương soi bóng mây trời,
cây cỏ, chim thú. Ngoài ra, cũng dùng chính nước và các làn sóng làm đối tượng.
Chẳng hạn như anh David Orias, người Mỹ trong nhiều năm đã thực hiện loạt ảnh Những con sóng vàng đặc tả những con
sóng muôn màu rực rỡ, trong đó có sắc vàng. Bằng nhiều thủ pháp và việc chọn thời
điểm chính xác trong 15 phút mặt trời lên đỉnh đầu, anh đã ghi lại được hàng
trăm bức ảnh người lướt ván trên các con sóng dát vàng. Cũng là nước, song bạn
trẻ lại thường dùng sương, mưa đọng trên lá cỏ hay dây phơi để dung chiếu cảnh
vườn, nhà cửa. Nhờ sức căng mặt ngoài của giọt nước, mọi vật đều bị bẻ cong và
thu nhỏ như thể được chụp từ ống kính mắt cá. Tương tự là ảnh phản chiếu từ các
viên bi, ly tách, mắt kính, thìa muỗng… tùy góc độ mà một vật được khúc xạ lên
hàng chục lần giống nhau chẳng hạn.
So với nước, gương, kính, sành sứ, kim loại là những vật cho
hình ảnh chân thật hơn cả, do đó thường chọn để thực hiện các loại ảnh tĩnh vật,
kiến trúc, tài liệu và thời sự. Thường thấy nhiều ảnh phản chiếu từ các bề mặt
tường kính cho thấy cảnh quan phố phường với các sinh hoạt sôi nổi. Một người rất
thành danh với ảnh nhà cửa qua cách này là nữ nghệ sỹ Andrea Stone của Mỹ. Ảnh
của bà khắc họa hình dạng, màu sắc của các khối bê tông, tuy rằng chúng không
di chuyển song ở mỗi lúc lại có các thế đứng chuyển tải các cảm xúc riêng.
Không chỉ dùng tường kính, có nghệ sỹ như Daniel Kukla còn
dùng gương để chụp cảnh hoang mạc, là nơi không có vũng nước hay vật chiếu nào
khác. Ông đặt một chiếc gương vuông giữa vườn thực vật quốc gia Joshua,
California, Mỹ để mọi vật bao gồm các mỏm núi, các loài xương rồng, dứa dại, động
vật lọt vào trong gương như một bức tranh lồng trong khung kính vậy!
Có thể nói ảnh phản chiếu là một thể loại ảnh cho ra rất nhiều
sự tưởng tượng và xúc cảm. Ngoài phản ánh những hình thù, kích thước mà các thể
loại khác không thể nào lấy được, nó còn giả lập nên những cánh cửa không gian,
đưa người xem bước vào một thế giới phiêu linh thú vị.
CHU MẠNH CƯỜNG (lược dịch)